Krankzinnige Liefde voor de Waarheid

Robert M. Pirsig - goodreads.com

Robert M. Pirsig – goodreads.com

Op 24 april 2017 is filosoof en schrijver Robert M. Pirsig overleden. Dat weet ik overigens pas sinds een paar dagen. Hoe kan het dat dit nieuws aan mij voorbijgegaan is? Dat er opeens een sterfdatum op zijn Wikipediapagina stond, deed me zeker iets. Echt veel nieuws over de schrijver van twee belangwekkende filosofische roadbooks vond je nooit als je zijn naam googelde, interviews gaf hij zelden. Daarom nam ik altijd maar aan dat hij het eeuwige leven had. Maar dat blijkt dan toch weer tegen te vallen. Een groot liefhebber van de waarheid is heengegaan.

“The truth knocks on the door and you say, “Go away, I’m looking for the truth,” and so it goes away. Puzzling.”
Robert M. Pirsig, Zen and the Art of Motorcycle Maintenance

Er zijn drie waarheidszoekers met een geschreven nalatenschap aan boeken die ik niet kan wegdenken uit mijn leven zonder dat ik er onherstelbare ethische hersenschade aan overhoud: Jezus, Multatuli en Robert M. Pirsig. Drie grote filosofen die die naam niet verdienen volgens hun tijd- en vakgenoten, drie individualisten die zich alle drie met dezelfde universele materie bezighielden. Vanuit een persoonlijke gedrevenheid zochten ze de waarheid. En ze vonden een individuele waarheid, die door een kudde van ‘deskundigen’ genegeerd werd, omdat hij niet past in het grote systeem van de ‘waarheid’ waarop de meeste mensen zich noodgedwongen beroepen.

Jezus schreef ongeveer tweeduizend jaar geleden een verhaal met zijn leven en dood, een activistisch verhaal. Het opschrijven werd – zoals we weten – gedaan door anderen, maar hij bedacht het verhaal. Het was zijn leven. Daarom wil ik Jezus toch ook eren als ‘schrijver’. Maar filosoof?
Wel, er blijkt een duidelijke overeenkomst te zijn tussen de ethiek van Jezus en de toen invloedrijke Griekse school van het filosofische cynisme: “For the Cynics, the purpose of life is to live in virtue, in agreement with nature. As reasoning creatures, people can gain happiness by rigorous training and by living in a way which is natural for themselves, rejecting all conventional desires for wealth, power, sex, and fame. Instead, they were to lead a simple life free from all possessions.” Het filosofische cynisme was niet zozeer een denkwijze als wel een leefwijze, in overeenstemming met de natuur en de eigen waarheid, kritisch ten opzichte van starre culturele gewoontes. Wikipedia: “Zo kan men de link leggen tussen het cynische leven in armoede en de vroeg-christelijke ascese. Zo zijn er parallellen te trekken tussen het leven van Jezus en de cynici en zijn er verscheidene personen geweest, die zowel getypeerd kunnen worden als cynicus en christen […]” Het moge duidelijk zijn dat cynisme in die tijd een meer oprechte connotatie had, dan het in onze tijd heeft.

Een van de defining moments van Jezus was natuurlijk de opschudding die hij veroorzaakt in de tempel. Jezus bezoekt de tempel en gooit de tafels van de geldwisselaars omver. Zijn activisme, zijn pogingen de corrupte cultuur van zijn tijd te veranderen, moet hij met de dood bekopen. Hij werd uiteindelijk bespot door de massa, en publiekelijk terechtgesteld door de machthebbers. Maar zijn verhalen leven nog steeds.
Net als de verhalende ‘filosofen’ Multatuli en Robert Pirsig later, maakte Jezus gebruik van persoonlijke anekdotes en parabels om zijn ethische filosofie te verduidelijken en verspreiden. Het is niet een ‘systeem’, het valt erbuiten, het zijn verhalen. Daarom is het ook levend erfgoed. Echte ethiek bestaat niet uit een systeem van op zich betekenisloze, bedachte regels. Daar kunnen mensen niets mee. Echte ethiek is een ‘complex aan verhalen’. Jezus schreef in een donkere tijd een verhaal met zijn leven over een nieuwe duurzame toekomst voor de aarde. Over simpel leven, in overeenstemming met de bedoelingen van de natuur, zonder leugens.

“Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven.”
Bijbel, Johannes 14:6

Multatuli (pseudoniem van Eduard Douwes Dekker) was in de tweede helft van de 19e eeuw een ethische activist op een soortgelijke manier. Van godsdienst moet hij overigens niet veel hebben, maar hij had wel net als Jezus een sterk ontwikkeld gevoel voor rechtvaardigheid en waarheid. Ook Multatuli richtte zijn pijlen op de machthebbers en de ‘geldwisselaars’ van die tijd, vooral op De koffieveilingen der Nederlandse Handelmaatschappij.
De ervaringen die hij opgedaan had als bestuursambtenaar in wat destijds Nederlands-Indië werd genoemd vormen de basis voor de ethische verhalen die Multatuli in zijn boeken vertelt. “Douwes Dekker kon of wilde niet langer in dienst blijven van een ambtelijke top die de andere kant op keek als van de plaatselijke bevolking bijvoorbeeld buffels werden geroofd ten behoeve van de regenten, of wanneer herendiensten werden gevraagd, waardoor de akkers niet konden worden bewerkt, met als gevolg dikwijls hongersnood.” Douwes Dekker was dus net als Jezus geen theoretisch ethicus, maar leefde de waarheid met zijn leven. Hij vroeg ontslag en ging schrijven.

Multatuli-kenner en schrijver Atte Jongstra beschrijft in Kristalman, een bonte verzameling korte essays over het boek Millioenen-studiën, de ‘organische manier’ waarop Multatuli schrijft. Multatuli wil beslist geen ethisch-filosofisch ‘systeem’ bouwen. Multatuli is niet een traditionele filosoof, een systeemman, maar een ‘kristalman’. “Multatuli schrijft ‘naar de natuur’.” Multatuli associeert erop los, en op die natuurlijke manier vormen zich mooie, perfecte kristallen. Op de meest onverwachte plaatsten treedt kristallisatie op. Op die manier benadert Multatuli de waarheid. Op die verhalende, natuurlijke manier communiceert Multatuli zijn ethiek. Een ethiek waarin alles met alles te maken heeft, waarin alles met elkaar verbonden is. Ware verhalen voor de eeuwigheid. In de wetenschap: “Alles is in alles.”

“Ik zeg: waarheid en gezond verstand, en hier blijf ik bij. Voor de Schrift maak ik natuurlijk een uitzondering.”
Multatuli, Max Havelaar

Zoals Jezus en Multatuli zich vanuit hun persoonlijke ervaringen en hun persoonlijke ethische gevoel richtten tot het hoogste gezag van hun tijd, en proberen het bestaande overwoekerde en corrupte ‘systeem’ te transformeren met hun levende, natuurlijke verhalen, zo schrijft Robert M. Pirsig vanuit zijn eigen ervaringen in een poging de vastgeroeste manier van denken in de universitaire wereld te veranderen.
Na zijn aanstelling als docent creatief schrijven aan de Montana State University krijgt Pirsig problemen met de rigiditeit van het bestaande systeem wat betreft het beoordelen van de kwaliteit van geschreven teksten en opdrachten. Dit leidt tot een verwoede poging om samen met zijn studenten te komen tot een benadering van wat ‘kwaliteit’ is, wat goed (geschreven) is en wat niet. Vaak voldoen de formele definities en normen niet. Pirsig komt in de problemen door zijn eigen-zinnige visie, waarin hij een brug wil slaan tussen oosters en westers denken, en botst met de universitaire wereld. The Guardian: “He saw clearly how American society was disconnected from life and he believed he could help it connect.” Pirsig: “It was a contest, I believe, between these ideas I had and what I see as the cultural immune system. When somebody goes outside the cultural norms, the culture has to protect itself.” Uiteindelijk laat Pirsig zich voor zijn ‘gekte’ behandelen met elektroshocktherapie. Als hij hersteld is neemt hij een ‘eenvoudig’ baantje als schrijver van technische handleidingen. Vier jaar lang werkt hij ’s nachts aan zijn boek over ‘Kwaliteit’, over wat goed is.

Pirsig dankt zijn bekendheid aan zijn in 1974 verschenen boek Zen and the Art of Motorcycle Maintenance, in het Nederlands vertaald als Zen en de Kunst van het Motoronderhoud (ondertitel: Een onderzoek naar waarden). Ik las Zen voor het eerst in 1989, in een van de zoekende periodes van mijn leven, en ik vond in het gedachtengoed van Pirsig een rijke schat die ik ook nu nog voor geen goud zou willen missen. Het boek is een antwoord op het westerse ‘wetenschappelijke’ subject-object denken, en een pleidooi voor individuele goedheid. Net zoals Jezus en Multatuli schreef Pirsig een verhalend, filosofisch-ethisch boek. Een boek dat net zoals de boeken van Jezus en Multatuli door de deskundigen en machthebbers niet voor vol werd aangezien, omdat het niet in te passen was in het heersende denkkader en ethische systeem. In 1991 verscheen het vervolg op Zen, Lila (ondertitel: Een onderzoek naar zeden). Dat boek las ik in 1996, herinner ik me. Het hoort ook bij de schat van Pirsig.

“The place to improve the world is first in one’s own heart and head and hands, and then work outward from there.”
Robert M. Pirsig, Zen and the Art of Motorcycle Maintenance

Enthousiasme, beste lezer, is in zijn mooiste vorm niet een opportunistische gekte. Echt enthousiasme, weten de ethische eenlingen, is een krankzinnige liefde voor de waarheid. Het is een enorme drijfveer om vanuit je diepste overtuiging de wereld te transformeren met je verhalen.

In 2011 schreef ik deze post over een mogelijke toepassing van Pirsig’s ideeën over kwaliteit bij de waardering van cultureel erfgoed.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *